Biegunkę rozpoznajemy, gdy wypróżnienia stają się częstsze niż trzy razy dziennie, a stolec wodnisty.

PRZYCZYNY I RODZAJE BIEGUNEK
JAKIM CHOROBOM TOWARZYSZY BIEGUNKA
PRZEBIEG BIEGUNKI
LECZENIE BIEGUNKI
POWIKŁANIA I ZAGROŻENIA

PRZYCZYNY I RODZAJE BIEGUNEK

Jakie są przyczyny biegunki?
Biegunka najczęściej jest efektem zakażeń bakteryjnych, wirusowych i pasożytniczych, powodujących m.in. zmianę przebiegu procesów wchłaniania i wydzielania w przewodzie pokarmowym bądź uszkodzenie komórek błony śluzowej jelit. Może też być spowodowana uczuleniem lub nietolerancja pokarmową (np. celiakia), chorobami układu pokarmowego (np. wrzodziejącym zapaleniem jelit i niektórymi nowotworami, i innymi), działaniem niektórych leków (np. po środkach przeczyszczających), może wystąpić po zastosowanych preparatów minerałów (np. sole magnezu), czy być spowodowana silną nerwicą.

Biegunka ostra i przewlekła

Biegunkę określa się mianem ostrej, jeżeli trwa nie dłużej niż 10 dni, lub przewlekłej, jeżeli utrzymuje się powyżej 10–14 dni. Kilkudniowa granica między biegunką ostrą a przewlekłą jest powszechnie akceptowana, chociaż ustalono ją jednak arbitralnie.

Ostra biegunka charakteryzuje się nagłym wystąpieniem nieprawidłowych stolców

W ostrej biegunce stolce są wodniste ze śluzem lub ropą. Często towarzyszą jej wymioty oraz gorączka. W przypadku nasilonej biegunki, zwłaszcza z towarzyszącymi wymiotami – jeżeli nie rozpocznie się odpowiedniego leczenia – w krótkim czasie może dojść do ciężkiego odwodnienia oraz kwasicy

Biegunce mogą towarzyszyć: gorączka, uczucie rozbicia, osłabienie, bóle brzucha i głowy, nudności, wymioty.

W zależności od zaburzeń czynności jelit i objawów biegunki można podzielić na kilka grup.

Biegunka osmotyczna
Ten rodzaj biegunki może być spowodowany m.in. działaniem niektórych leków (np. środków przeczyszczających), niedoborem laktazy (enzym trawiący laktozę – dwucukier znajdujący się w mleku). Biegunkę tego typu mogą wywołać również sole magnezu, mikroelementu stosowanego z powodzeniem nie tylko przy niedoborach tego pierwiastka, ale także w chorobach serca czy zaburzeniach funkcjonowania układu nerwowego.

Biegunka wydzielnicza

Mamy z nią do czynienia wówczas, gdy z komórek tworzących ścianę jelita do jego światła dostaje się zwiększona ilość płynów (woda, elektrolity). W tym przypadku najczęstszymi winowajcami są gronkowce, Escherichia coli (i rzadko przecinkowiec cholery).

Biegunka wysiękowa

Pojawia się, gdydo światła jelita oprócz wody dostaje się krew, białko i śluz, mamy z nią do czynienia w przebiegu np. wrzodziejącego zapalenia jelit i niektórych nowotworów.

Biegunka po antybiotykoterapii

Biegunka może być wywołana zażywaniem niektórych antybiotyków i zachwianiem równowagi naturalnej flory bakteryjnej jelit.

Biegunka spowodowana infekcją lub chorobą ustrojową

Ma miejsce, gdy towarzyszy infekcjom bakteryjnym i wirusowym. Przykładowo czas inicjacji – 2–4 godziny w przypadku zakażenia np. gronkowcem, którego toksyny tworzą się w żywności jeszcze przed jej spożyciem, do 12–24 przy zatruciu np. salmonellą. Może być jednym z niezauważanych bądź bagatelizowanych objawów nowotworów (złośliwych i niezłośliwych) przewodu pokarmowego.


JAKIM CHOROBOM TOWARZYSZY BIEGUNKA

Według Roberta Hegglina biegunki obserwuje się w następujących schorzeniach:

1. Zakażenia znanym zarazkiem (bakterie, wirusy i choroby zakaźne przenoszące się drogą zakażenia jelitowego).
2. Choroby jelit - rozlane zmiany anatomiczne ściany jelita, w których nie znamy wywołującego je zarazka (nieżyt jelit cienkich, nieżyt jelita grubego, wrzodziejące zapalenie jelita grubego).
3. Ograniczone zmiany ściany jelita (gruźlica, rak, odcinkowe zapalenie jelita krętego czyli choroba Leśniowskiego-Crohna, kiła, promienica, rzeżączka)
4. Niestrawność fermentacyjna i gnilna
5. Biegunki pochodzenia żołądkowego
6. Sprue (postać pierwotna i wtórna)
7. Choroby trzustki
8. Lipodystrofia jelitowa (choroba Whipple'a)
9. Zaburzenia wydzielania wewnętrznego [nadczynność tarczycy, niedoczynność nadnerczy (choroba Addisona), niewydolność przytarczyc, cukrzyca
10. Biegunki pochodzenia uczuleniowego
11. Biegunki pochodzenia nerwowego (czyli postać biegunkowa zespołu jelita nadwrażliwego)
12. Zmiany jelit na tle toksycznym (mocznica, ciężkie ogólne schorzenia zakaźne, zatrucie rtęcią, arsenem)
13. Zakażenia pasożytami jelitowymi.


PRZEBIEG BIEGUNKI

Biegunka może mieć przebieg ostry, podostry i przewlekły.

Przyczyną biegunki ostrej są głównie zakażenia bakteryjne, których źródłem jest zakażona woda, żywność, brudne przedmioty. Słowem ostra biegunka w wielu przypadkach to efekt nieprzestrzegania podstawowych zasad higieny i złego przechowywania żywności oraz gwałtownego ataku gronkowca, czy salmonelli!

Przebieg choroby i jej przyczyny.

Gdy najpierw pojawiają się nudności, wymioty, bóle w nadbrzuszu (pod żebrami), gorączka, a na końcu biegunka, to najprawdopodobniej przyczyną był gronkowiec, Escherichia coli, zatrucie toksynami (np. alkoholem) lub błąd dietetyczny. Odwrotna kolejność wystąpienia objawów: najpierw biegunka, potem ból – podbrzusza lub rozlewający się po całym brzuchu, wymioty, ewentualnie gorączka, świadczy o zakażeniu salmonellą lub zarazkiem czerwonki, ale także o obecności pasożytów, lamblii, amebozie lub jest efektem przyjmowania niektórych antybiotyków. Dlatego przed przystąpieniem do leczenia iegunki bardzo pomocna jest rozmowa lekarza z pacjentem na w/w tematy. 

Szczególnym zagrożeniem są biegunki osmotyczna i wydzielnicza
.
Te typy biegunek powodują szybkie odwodnienie, wraz z dużym ubytkiem elektrolitów. Wiadomo, że przyczyną odwodnienia osmotycznego mogą być niewłaściwie użyte środki przeczyszczających, jak również sole magnezu, mikroelementu stosowanego z powodzeniem nie tylko przy niedoborach tego pierwiastka, ale także w chorobach serca czy zaburzeniach funkcjonowania układu nerwowego. Jeszcze większym zagrożeniem jest zakażenie Salmonellą, pałeczką czerwonki, czy gronkowcami, (i na szczęście rzadko występującym przecinkowcem cholery). Z naczyń i komórek tworzących ścianę jelita do jego światła dostaje się wówczas dużo płynów – wody i elektrolitów, które wydalane są zewnątrz, bez możliwości odzyskania elektrolitów.
Biegunka – przyczyny i zagrożenia.

LECZENIE BIEGUNKI

Leczenie biegunki polega na:

- uzupełnieniu płynów i elektrolitów
- zahamowaniu zbyt dużej liczby oddawanych stolców

Jak zahamować zbyt dużą liczbę oddawanych stolców?

Zahamowanie zbyt dużej liczby oddawanych stolców można osiągnąć poprzez stosowanie leków zwalczających przyczynę biegunki oraz poprzez leki działające objawowo, czyli łagodzące objawy biegunki.


Zwalczanie przyczyn infekcyjnych biegunki

Po rozpoznaniu przyczyn biegunki podaje się odpowiednie leki. W przypadku biegunek bakteryjnych stosuje się na ogół antybiotyki lub odpowiednie chemioterapeutyki. W biegunkach wywołanych przez pasożyty – leki przeciwpasożytnicze.

Większość ostrych biegunek – zarówno wirusowych jak i bakteryjnych – ma przebieg samoograniczający się i leczenie ogranicza się najczęściej do nawodnienia odwodnionego chorego. Toteż stosowanie antybiotyków powinno być ostrożne, tylko w przypadkach duzej częstości wypróżnień i przeświadczeniu o zatruciu bakteryjnym. W przypadku biegunek wirusowych stosowanie antybiotyków jest wręcz szkodliwe.

Kiedy antybiotykoterapia?

Antybiotykoterapii – i to w ograniczonym zakresie – wymagają biegunki u noworodków i małych niemowląt (poniżej trzeciego miesiąca życia) wywołane przez infekcję bakteryjną. Ponadto u chorych z obniżoną odpornością (wrodzoną lub nabytą) oraz u dzieci i dorosłych lub gdy mamy do czynienia z posocznicą lub czerwonką.

Pamiętajmy, że niezmiernie ważnym działaniem w leczeniu biegunek jest uzupełnianie płynów i elektrolitów

Chory w trakcie biegunki traci dużo wody oraz soli mineralnych (elektrolitów). Biegunka uniemożliwia bowiem odzyskiwanie elektrolitów z jelit. Zagraża to zwłaszcza osobom starszym i małym dzieciom dotkliwymi objawami wywołanymi znacznym niedoborem potasu, magnezu, sodu, kwasicą metaboliczną, itp. Krytyczny niedobór elektrolitów wywołany przewlekłą biegunką może spowodować nawet zgon. Toteż w trakcie ostrej biegunki trwającej dłużej niż dobę bardzo ważne jest nawodnienie chorego, by nie dopuścić do odwodnienia organizmu. Niezbędne jest picie dużej ilości przegotowanej, nie słodzonej wody. Może być lekko osolona lub z dodatkiem specjalnych soli uzupełniających ubytek elektrolitów – zwłaszcza potasu, niekiedy magnezu, czy sodu. U osób w dobrym stanie ogólnym lekarz zaleci nawodnienie 3-4 litrami płynów zawierających odpowiednie elektorlity.

WZYWAMY LEKARZA !

Wzywamy bezzwłocznie lekarza w przypadku poniższych objawów świadczącym o silnym zatruciu pokarmowym i gwałtownym przebiegu biegunki:

- duże nasilenie biegunki (kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt wypróżnień na dobę)

- stolec jest luźny, wodnisty, często zawiera śluz, niekiedy krew (czerwonka, posocznica)

- silne kurczowe bóle brzucha

- wymioty

- choroba może przebiegać z gorączką lub bez, toteż brak gorączki nie musi świadczyć o lekkim przebiegu biegunki.

Wzywamy bezzwłocznie lekarza w biegunce u niemowląt i małych dzieci, jeżeli stwierdza się któryś z następujących objawów:

- wybitnie wzmożone pragnienie,

- sucha, wiotka skóra i zapadnięte gałki oczne,

- płacz bez łez,

- rzadkie i skąpe oddawanie moczu,

- liczne wolne i tryskające stolce,

- intensywne wymioty,

- wysoka gorączka,

- niechęć do picia,

- stolce z krwią,

- brak poprawy.

Szczególnie ważne są cztery pierwsze objawy, wskazujące na odwodnienie. Konieczna będzie wówczas pomoc lekarza i zastosowanie nawadniania dożylnego, gdyż nawadnianie doustne jest w takiej sytuacji niewystarczające.

POWIKŁANIA I ZAGROŻENIA

Zagrażające powikłania biegunki to

- odwodnienie
- niedobory elektrolitowe
- niedokrwistość
- zapaść (wstrząs) – czyli osłabienie połączone ze spadkiem ciśnienia krwi i zaburzeniami świadomości

Największym zagrożeniem biegunki dla zdrowia jest u trata wody i soli mineralnych - tzw. elektrolitów.

A by organizm dobrze funkcjonował musi regularnie otrzymać w pożywieniu nie tylko energetyczne i budulcowe składniki odżywcze - węglowodany, tłuszcze, białko; ale i zapewnić sobie ogromną ilości wody i soli mineralnych. T rawienie i wchłanianie pokarmów wymaga wydzielania dużych ilości wody i soli w postaci w postaci soku żołądkowego, trzustkowego, jelitowego, żółci, śliny - do światła przewodu pokarmowego. Codziennie jest to ok. 7-8 litrów soków trawiennych. Po uwzględnieniu wody z napojów i pokarmów można przyjąć, że prawie 10 litrów płynów przechodzi przez przewód pokarmowy w ciągu doby! Większość tych elektrolitów odzyskujemy „w obiegu zamkniętym” - drogą tzw. wtórnego wchłaniania z jelit, gdyż t ak dużych ilości wody i soli nie jesteśmy w stanie na bieżąco uzupełniać dietą.

Biegunka uniemożliwia odzyskiwanie elektrolitów z jelit.

I ntensywna, długotrwała biegunka może spowodować drastyczne odwodnienie organizmu i pozbawienie go niezbędnych soli mineralnych. Zagraża to zwłaszcza osobom starszym i małym dzieciom, u których łatwiej dochodzi do powstania dotkliwych objawów wywołanych wysokim niedoborem potasu, magnezu, sodu, kwasicą metaboliczną, itp. Krytyczny niedobór elektrolitów może nawet spowodować zgon.

O leczeniu biegunek powinien decydować lekarz!

W przypadku intensywnych biegunek o gwałtownym przebiegu, których przyczyną są głównie zakażenia bakteryjne, (zakażona woda, żywność, brudne przedmioty, ręce, itp.) stosowane są leki działające na przyczynę choroby – głównie aseptyki jelitowe (antybiotyki, itp.). Niekiedy niezbędne są również środki przeciwbólowe i rozkurczowe, czy hamujące biegunkę (np. węgiel). Korzystna dla zdrowia jest specjalna osłona lekowa przewodu pokarmowego przed podrażnieniami wywołanymi przez biegunkę i zobojętnienie patogenów, które ją wywołują: wirusów, bakterii i ich toksyn, itp.

CO OD NAS ZALEŻY W LECZENIU BIEGUNKI?

Ważna jest także obserwacja pracy nerek

Możemy to czynić sami dzięki obserwacji ilości wydzielanego moczu. Normalne wydzielanie moczu to ok. 1,5 litra na dobę. Przy intensywnej biegunce dochodzi do odwodnienia organizmu, który zaczyna „oszczędzać” płyny m. in. poprzez ograniczenie wydalanego moczu. Znaczne zmniejszenie ilości moczu zagraża zdrowiu poprzez zatrucie organizmu. Taka sytuacja wymaga zastosowania szybkiego nawodnienia – doustnego lub, gdy jest to utrudnione, dożylnego.

Bardzo ważne jest nawodnienie chorego

Doustne lub w ciężkich przypadkach dożylne, by nie dopuścić do odwodnienia organizmu. Niezbędne jest picie dużej ilości przegotowanej, nie słodzonej wody. Może być lekko osolona lub z dodatkiem specjalnych soli uzupełniających ubytek elektrolitów. ? Dorośli powinni wypijać tak dużo płynów, na ile pozwala im organizm; dzieciom podajemy 2:3 razy więcej płynów, niż zwykle. ? Kiedy dziecko karmione jest piersią należy robić to częściej niż normalnie (co najmniej raz na 3 godziny). Lepiej nie pić ziółek, gdyż mogą zwiększyć dolegliwości (u niektórych osób rumianek wywołuje rozluźnienie stolca).

Nie trzeba zmuszać chorego do jedzenia!

W karmieniu dorosłych dobrze jest początkowo:
- 1-2 dni unikać stałych pokarmów.
- Najlepiej pić:- przegotowaną wodę, lekko osoloną, niegazowaną wodę mineralną (unikać wody gazowanej!),- słabą herbatę, napar z mięty.
- Zaleca się kleiki zbożowe (ryżowy, owsiany, itp.), z wykluczeniem tych produktów, które zawierają cukry i białko mleczne, gdyż biegunka wywołuje często ich nietolerancję.
- Zaleca się krótką, zwykle 1- dniową głodówkę, z obfitym uzupełnianiem płynów i elektrolitów.

Żadnej biegunki, zwłaszcza trwającej dłużej niż jeden dzień, nie lekceważyć!

Zaniedbanie leczenia biegunki zagraża utrwaleniem zaburzenia pracy nerek, przejściem w stan przewlekły, nosicielstwem. W przypadku niektórych zakażeń może dojść do zapalenia stawów lub ropnych zmian w innych narządach.

Biegunka przewlekła - koniecznie zgłosić się do lekarza !

W każdym przypadku wystąpienia biegunki przewlekłej, bowiem jej przyczyną może być poważna choroba ustrojowa.

oprac. mgr Edward Ozga Michalski
konsultacja dr n med. Janusz Ciok
gastrolog

Piśmiennictwo
1/ Jak żywić niemowlęta i małe dzieci; dr n. med.: Hanna Szajewska i Piotr Albrecht, Wydawnictwa Lekarskie PZWL 1998 2/ Biegunki i zaparcia Część pierwsza - biegunki lek. med. Jan Krzak Medycyna Rodzinna – 9 (1/2000) 3/ Choroby odbytu, odbytnicy i jelita grubego; dr n. med Paweł Grochowicz i inni; wyd. Borgis 2003 r. 4/ „Biegunki u niemowląt i małych dzieci” dr n. med. Hanna Szajewska; 2/1997 „Moje Zdrowie” 5/ „Przewlekłe biegunki” dr n. med. Hanna Szajewska; 11/1996 „Mojego Zdrowia” 6/ Podstawy patogenetyczne leczenia chorób przewodu pokarmowego; doc. dr hab. med Jan Stasiewicz; Wydawnictwa Lekarskie PZWL 1993. 7. Współczesne spojrzenie i zalecane postępowanie w biegunkach- Przew Lek 2003, 6, 9, 71-80- autorzy: Agnieszka Hałoń, Andrzej Gładysz, Ilona Dziemianko,