Lewatywa jest jednym z najstarszych zabiegów leczniczych.
Stosowano ją do leczenia zaparć już tysiące lat przed naszą erą w starożytnym Egipcie, Chinach i Indiach. Jej zwolennikiem był Hipokrates – ojciec współczesnej medycyny, ordynujący współczesnym wlewki z wody, roztworów soli, oleju, zwane ENEMĄ. Z niewielkimi modyfikacjami przetrwały one do dzisiaj.

Lewatywa również dzisiaj jest z powodzeniem używana w leczeniu zaparcia.

Zwłaszcza wówczas, gdy przyczynązaparcia są błędy dietetyczne, głównie jedzenie wysokoprzetworzonej żywności pozbawionej włóknika roślinnego. W takich przypadkach lewatywa pozwala na szybkie odtworzenie normalnych czynności jelita grubego zakłóconych dolegliwością.

Dlaczego przywrócenie czynności fizjologicznych jelita grubego jest tak ważne?

W jelicie grubym, oprócz gromadzenia i wydalania kału, dokonuje się wchłanianie wody i elektrolitów, rozpoczęte w jelicie cienkim. Aby organizm dobrze funkcjonował musi przetransportować przez jelita prawie 10 litrów płynów. Większość płynów i elektrolitów odzyskujemy „w obiegu zamkniętym” - drogą tzw. wtórnego wchłaniania z okrężnicy, gdyż t ak dużych ilości wody i soli nie jesteśmy w stanie na bieżąco uzupełniać dietą. Nie tylko biegunka, ale i zaparcie zaburza proces odzyskiwania wody i elektrolitów w jelicie grubym.

Budowa jelita grubego

Jelito grube rozpoczyna się od zastawki krętniczo-kątniczej, stanowiącej granicę z jelitem cienkim. Następnie dzieli się na jelito ślepe (kątnicę) wraz z wyrostkiem robaczkowym, okrężnicę (wstępującą, poprzeczną oraz zstępującą) oraz odbytnicę z kanałem odbytowym. Jelito grube jest szersze od jelita cienkiego - w stanie rozkurczu osiąga średnicę 5-8 cm. Jest znacznie krótsze od jelita cienkiego, jego długość wynosi od 120 do 150 cm.

Nadmierne odwodnienie stolca

Nadmierne odwodnienie stolca ma miejsce wówczas, gdy w diecie jest zbyt mało substancji balastowych, głównie włóknika roślinnego, zwanego również błonnikiem. Absorbuje on wodę, nie dopuszczając do całkowitego jej wchłonięcia przez ścianki jelita, a tym samym do nadmiernego zgęszczenia i wysuszenia kału. Duża ilość błonnika i innych niestrawnych resztek pożywienia pomaga w uformowaniu wilgotnego, miękkiego i obfitego stolca, który dzięki perystaltyce jelita jest z łatwością przesuwany do odbytnicy. Brak włóknika w pożywieniu, stany nerwicowe, niektóre schorzenia jelit mogą spowodować nadmierne odwodnienie kału. Odwodniony stolec zakłócać proces prawidłowego formowania się stolca, który staje się twardy i jak „korek” zatyka przepływ masy kałowej przez jelito grube.

Inne przyczyny zaparcia

Przyczyną zaparć mogą być różne choroby: cukrzyca, obniżone stężenie potasu, zwiększone stężenie wapnia, mocznica, ale także schorzenia endokrynologiczne np. niedoczynność tarczycy, przyczyny neurologiczne np. stwardnienie rozsiane, neuropatie. Dodatkowo zaparcia mogą być wynikiem działań ubocznych wielu leków.

Zaparcie zaburza czynności jelita grubego

W zaparciu czynnościowym, nawykowym, czy spastycznym, jakie się pojawia - jelito zaciska się dookoła stwardniałych mas kałowych. Taki stan spowalnia a nawet hamuje przepływ formującej się masy kałowej doprowadzając niekiedy nawet do stanów zapalnych błony śluzowej jelita grubego. Zaburza to i spowalnia transport wody i elektrolitów. Nadmiernie zgęszczony stolec, jak korek zatyka jelito grube, utrudniając wypróżnienie. Oddawanie stolca jest wówczas bolesne lub wręcz niemożliwe.

Zapobiegać występowaniu zaparć

Już w starożytnym Rzymie znane było powiedzenie, iż dobrze leczy ten, kto dobrze przeczyszcza. Warto zacząć od zmiany diety tak, aby znalazły się w niej produkty dostarczające odpowiedniej ilości włókien i błonnika. U chorych starszych, niepełnosprawnych, leżących należy przeciwdziałać zaparciu stosując odpowiednią dietę oraz powszechnie dostępne preparaty. Warto zacząć od zmiany diety tak, aby znalazły się w niej produkty dostarczające odpowiedniej ilości włókien roślinnych (błonnika).

Pierwsza rada profilaktyczna

Spożywać możliwie dużo błonnika. 100 g ziemniaków wiąże w jelicie 40 g wody, 100 g marchwi lub jabłek – 70 g wody, a 100 g otrąb aż 450 g wody. Należy pamiętać o popijaniu potraw z otrąb dużą ilością wody, zapobiega to wzdęciom i innym objawom dyspeptycznym.

Lepsza lewatywa

Krótkotrwałe zaparcie u obłożnie chorych, błędy dietetyczne polegające na jedzeniu potraw zawierających za mało błonnika często przemawiają za zastosowaniem lewatywy, a nie środków przeczyszczających. Dotyczy to np. zaparcia u osób cierpiących na żylaki odbytu czy przepuklinę. Nadmierna motoryka jelit, wywołana środkiem przeczyszczającym, mogłaby spowodować wypadnięcie guzków krwawniczych czy powiększenie przepukliny lub inne groźne dla zdrowia następstwa.

Lewatywa wskazana jest również u małych dzieci

Dotyczy to zwłaszcza długotrwałych zaparć nawykowych. Rzadko przyczyną tej dolegliwości są wady rozwojowe lub choroby jelita grubego. Zaparcia nawykowe zaczynają się od tego, że część stolca jest zbita i twarda, pomimo że jest oddawany codziennie. Jednak po pewnym czasie stolec zaczyna zalegać, staje się grubszy, a oddawanie trudne i bolesne. Dziecko zniechęca się do wypróżniania, odbytnica i część jelita grubego są wypełnione kałem. Leczenie polega na usunięciu mas kałowych za pomocą doodbytniczego wlewu. Podobnie postępujemy przed specjalistycznym badaniem lekarskim, w czasie którego jelita powinny być puste.

Obłożnie chorzy, u których nie było wypróżnienia przez trzy kolejne doby, powinni poddać się lewatywie.

Szczególnym wskazaniem jest wystąpienie zaparcia u chorych ze świeżym zawałem mięśnia sercowego. Autorzy amerykańscy zalecają w takich przypadkach wlewkę z hipertonicznego roztworu soli fosforanowych o składzie identycznym z preparatem Enema. Wskazanie to dotyczy również osób z żylakami odbytu, u których środki przeczyszczające mogą doprowadzić do wypadnięcia guzków krwawniczych, krwawienia z żylaków i innych groźnych dolegliwości.

Wykonanie lewatywy jest obecnie jedną z rutynowych czynności przedporodowych.

Również w czasie połogu i pobytu w szpitalu co czwarta kobieta ma problemy z wypróżnieniem i powinna być poddana temu zabiegowi. Do dziś w Polsce około 500 tysięcy rodzących kobiet ma robioną przed porodem lewatywę z mydlin, ewentualnie ze zwykłej wody kranowej, o objętości sięgającej dwóch litrów.

Dobra lewatywa ale tylko z apteki!

Ten niby prosty zabieg, mający na celu oczyszczenie jelita grubego, może spowodować ostre podrażnienie jego błony śluzowej, jeśli użyjemy np. niegdyś popularnej wody z mydłem. Nieodpowiedni płyn może stać się powodem dotkliwych podrażnień odbytnicy u osób z żylakami odbytu. W tej sytuacji warto skorzystać ze sprawdzonego, bezpiecznego preparatu, jakim jest wskazywana przez nas przykładowa Enema.

Lewatywa niekiedy kojarzy nam się z irygatorem, drenem z twardej masy czy gumową gruszką.

Nie są to przyrządy, które można sterylizować, a używa ich cała rodzina, zapominając jakby o tym, że odbytnica i jelito grube jest siedliskiem wielu bakterii chorobotwórczych. Tymczasem praktyczni Amerykanie już w latach 50. zauważyli, że nowe tworzywa sztuczne doskonale nadają się do wytwarzania idealnych jednorazowych „gruszek” zakończonych aseptycznym drenem, zwanym kaniulą.

Nowoczesna lewatywa

Obecnie w naszych aptekach można znaleźć liczne gotowe lewatywy, w tym np. polskiej produkcji wlewkę doodbytniczą o znaczącej nazwie ENEMA. Plastikowa butelka zawierająca 150 ml płynu jest zaopatrzona w aseptyczny dren pokryty warstwą specjalnego kremu i zabezpieczony kapturkiem ochronnym. Teraz mamy już pewność, że w czasie zabiegu, oprócz dobroczynnego roztworu z wlewki, nic się nie dostanie do naszego jelita.

Jak wykonać lewatywę?

Robiąc lewatywę powinniśmy pamiętać, że głównym zadaniem jelita grubego, oprócz gromadzenia i wydalania kału, jest wchłanianie wody i elektrolitów rozpoczęte w jelicie cienkim. Chociaż większość wody i zawartych w niej składników wchłania się w jelicie cienkim, to jednak codziennie do jelita grubego wlewa się i wchłania przez jego ścianki około 1, 5 litra płynów. Co więcej posiada ono duże zdolności chłonne i bez trudu może zaabsorbować aż 3 litry wody i znaczne ilości rozpuszczonych w niej jonów sodu, potasu i chlorków. Co i ile zaabsorbuje jelito grube jest też bardzo ważne, gdyż wchłanianie pełni ważną rolę w utrzymaniu homeostazy wody i wyżej wymienionych składników w organizmie. Nie jest więc obojętne, jaki roztwór wlejemy do jelita w czasie lewatywy.

Na czym polega bezpieczna lewatywa ?

Na takim dobraniu składu roztworu, aby maksymalnie zredukować wchłanianie płynu oraz dokonać zabiegu przy możliwie niewielkiej jego ilości. Wspomniana wcześniej wlewka Enema jest dobrym przykładem roztworu spełniającego te wymagania. Redukcję wchłaniania gwarantuje użycie roztworu soli fosforanowych o recepturze opartej na aktualnej farmakopei amerykańskiej. Niewielka objętość – 150 ml – redukuje do minimum czas wlewu, zapewniając pacjentowi komfort, a prosty i wygodny sposób użycia umożliwia wykonanie tego intymnego zabiegu samodzielnie.

W przypadku zaparcia u małego dziecka układa się je na lewym boku na ceracie przykrytej pieluszką .

Po zdjęciu kapturka ochronnego należy sprawdzić, czy końcówka wlewki jest pokryta wystarczającą ilością środka poślizgowego. Jeśli nie – należy ją posmarować wazeliną lub olejem roślinnym. Rozchylając pośladki powoli i delikatnie należy wprowadzić końcówkę butelki do odbytnicy na głębokość 3–4 cm. U spokojnie leżącego dziecka, jeśli wlewka jest wprowadzona prawidłowo, woda nie wypływa na zewnątrz. Po wyjęciu kaniuli zbliżamy pośladki, przytrzymując je lekko w tej pozycji. Dziecko powinno leżeć do momentu, gdy odczuje potrzebę oddania stolca. Dopiero wtedy sadzamy je na przygotowanym obok nocniku.

Wykonanie lewatywy u dorosłych przebiega podobnie.

Sceptyków, którzy twierdzą, że zdrowy organizm może się do lewatywy przyzwyczaić, a wówczas bez niej nie można się obejść, zapewniamy, że się mylą. Kiedy lewatywa usunie zaparcie – układ trawienny powróci do normy i oczyszczanie jelit z kału będzie przebiegało bez zakłóceń. Oczywiście pod warunkiem właściwej diety.

 

KRZYSZTOF PIETRASZKIEWICZ
lek. med.