SAMOROZPOZNANIE CHOROBY PRZEZ CHOREGO
ROZPOZNANIE LEKARSKIE DYSPEPSJI
SPECJALISTYCZNE BADANIA DIAGNOSTYCZNE

SAMOROZPOZNANIE CHOROBY PRZEZ CHOREGO

Dyspepsja jest zwykle rozpoznawana na podstawie obecności jej objawów przez chorego.
Podstawą rozpoznania jest przewlekły lub nawracający ból zlokalizowany w nadbrzuszu, który trwa co najmniej przez 4 tygodnie. Dyspepsja jest też zbiorczym terminem używanym dla określenia wielu przykrych objawów, które powstają w chorobach i zaburzeniach pracy górnej części przewodu pokarmowego.

Objawy dyspeptyczne:

Bólowi w podbrzuszu często towarzyszą inne objawy, tak zwane objawy dyspeptyczne:

• poposiłkowe uczucie pełności w nadbrzuszu,
• odbijania,
• nudności i wymioty,
• uczucie wczesnej sytości,
• brak łaknienia,
• zgaga
• zwracanie

Dolegliwości często nasilają się po jedzeniu, ale w wielu przypadkach mogą pojawiać się na czczo lub nie być związane z jedzeniem.

Odróżnienie dyspepsji od innych dolegliwości brzusznych.

Dyspepsja często przypomina inne częste dolegliwości. Powinna być odróżniana od choroby refluksowej żołądkowo – przełykowej, w przebiegu której dochodzi do zwracania drażniącej zawartości żołądka do przełyku. Charakterystycznym objawem choroby refluksowej jest zgaga – ból lub dyskomfort zlokalizowany za mostkiem, nasilający się po spożyciu niektórych pokarmów lub w nocy.

Nie należy mylić dyspepsji z zespołem jelita nadwrażliwego
Choroba ta zwana też jelitem spastycznym polega za zaburzeniach w pracy jelita grubego. Bóle są wówczas zlokalizowane w śródbrzuszu lub podbrzuszu i zazwyczaj towarzyszą im inne objawy, wzdęcie brzucha, przelewania oraz zaburzenia dotyczące wypróżnień. Jednak nierzadko chorzy z zespołem jelita wrażliwego mają również współistniejące objawy dyspeptyczne – jak się ocenia dotyczy to około 30%chorych.

Ból dyspeptyczny należy odróżnić od kolki wątrobowej

Ból dyspeptyczny powinien być ponadto różnicowany z kolką wątrobową (kolką żółciową), powodowaną najczęściej przez złogi w pęcherzyku żółciowym lub przewodach żółciowych. Ten ból zwykle lokalizowany jest w prawym podżebrzu i występuje w postaci nawracających ataków bólowych.

ROZPOZNANIE LEKARSKIE DYSPEPSJI

Ból dyspeptyczny – konieczna wizyta u lekarza

Jeżeli miewasz objawy dyspeptyczne, powinieneś zgłosić się do swojego lekarza. Dyspepsja jest rozpoznawana przez lekarza na podstawie obecności jej objawów. Lekarz ustala, jaka jest przyczyna dyspepsji i czy istnieje podejrzenie poważnej choroby. Decyduje on również o rozpoczęciu leczenia, rodzaju leczenia i ewentualnym wykonaniu badań dodatkowych.

Większość chorych może być leczona bez wykonywania żadnych badań.
Badanie lekarskie

U większości pacjentów z objawami dyspetycznymi w badaniu lekarskim nie znajduje się żadnych patofizjologicznych nieprawidłowości. Jednak badanie zawsze powinno być przeprowadzone dla wykluczenia stanów, w których niezbędna jest pilna diagnoza lub nawet hospitalizacja. Również podstawowe badania laboratoryjne u znacznej większości chorych są prawidłowe. Z różnych względów lekarz może zdecydować o ich wykonaniu.

Lekarz zazwyczaj zleca wykonanie specjalistycznych badań dodatkowych w następujących sytuacjach:

• Objawy występujące od niedawna u osoby w wieku powyżej 45 roku życia. Prawdopodobieństwo poważnej przyczyny dyspepsji jest wtedy większe, chociaż nadal relatywnie niskie.
• Objawy dyspeptyczne występujące równocześnie z innymi objawami, takimi jak chudnięcie, zaburzenia połykania, krwawienie do przewodu pokarmowego lub niedokrwistość.
• Objawy, których nasilenie nie zmniejsza się pomimo prowadzonego leczenia.

Ustalając przyczynę objawów dyspeptycznych lekarz może brać uwagę również inne rzadkie przyczyny, takie jak choroby trzustki, aorty oraz nietypowe objawy chorób serca i płuc.

SPECJALISTYCZNE BADANIA DIAGNOSTYCZNE

Badanie radiologiczne (rentgenowskie) górnego odcinka przewodu pokarmowego.

Badanie polega na połknięciu tzw. papki barytowej, nieprzepuszczalnej dla promieni rentgenowskich. Lekarz wykonujący badanie ocenia, w jaki sposób przechodzi ona przez przełyk, żołądek i dwunastnicę. Badanie wykrywa ewentualne nieprawidłowości anatomiczne tych narządów, w tym obecność owrzodzeń oraz nowotworów. W przypadku owrzodzania żołądka lub podejrzenia nowotworu należy zweryfikować rozpoznanie badaniem wziernikowym czyli endoskopowym.

Badanie endoskopowe (gastroskopia)

Lekarz ocenia wnętrze przełyku, żołądka i dwunastnicy wkładając poprzez usta i gardło cienką giętką rurkę zaopatrzoną na końcu w kamerę przekazującą obraz optyczny. Badanie endoskopowe daje na ogół więcej informacji niż badanie radiologiczne. Ponadto podczas endoskopii można w razie potrzeby pobrać do dalszych badań małe fragmenty błony śluzowej (wycinki), w wielu przypadkach ważne dla rozpoznania i dalszego leczenia. Badanie to jest zatem podstawowym badaniem dodatkowym wykonywanym u chorych z objawami dyspeptycznymi. Nie oznacza to, że każdy pacjent ma wykonywaną endoskopię. Leczenie u wielu chorych można prowadzić bez gastroskopii. Decyduje o tym lekarz prowadzący pacjenta.

Badanie ultrasonograficzne (USG)

Polega na badaniu narządów zlokalizowanych w jamie brzusznej za pomocą fali ultradźwiękowej wysyłanej przez sondę umieszczoną na powierzchni brzucha. Podczas badania pacjent czuje jedynie ucisk sondy ultrasonograficznej przykładanej do skóry w różnych częściach brzucha. U osób z dyspepsją to badanie wykonuje się stosunkowo rzadko. Jest przydatne zwłaszcza dla oceny wątroby, pęcherzyka żółciowego i przewodów żółciowych oraz trzustki.

Inne badania diagnostyczne

Rzadko wykonuje się inne badania, jak na przykład tomografię komputerową lub pH-metrię przełykową. Wskazaniem do nich mogą być specyficzne objawy lub brak efektu leczenia.

Stosowane leki

Przed podjęciem leczenia lekarz ustala, czy dolegliwości dyspeptyczne nie są objawem poważnej choroby. Jeżeli ryzyko takiej choroby jest niskie, to można rozpocząć leczenie bez wykonywania badań dodatkowych.

W leczeniu dyspepsji stosowane są następujące grupy leków:

• Leki alkalizujące (zobojętniające). Są to tabletki lub zawiesiny zawierające związki chemiczne o odczynie alkalicznym. Pokrywają one błonę śluzową przełyku, żołądka i dwunastnicy ochronną warstwą i zobojętniają drażniący kwas żołądkowy. Działają szybko, często już w ciągu kilku minut. Nie udowodniono jednak, aby zmieniały przebieg dolegliwości w dłuższej perspektywie. Są to leki dostępne w aptekach bez recepty, stąd też najczęściej stosowane. Mimo to mogą powodować objawy uboczne, w tym biegunkę lub zaparcia stolca, oraz zaburzenia wodno-elektrolitowe.
• Leki prokinetyczne (promotoryki). Leki te przyspieszają pracę przełyku i żołądka. W Polsce dostępne są dwa leki z tej grupy – metoklopramid i cyzapryd. Zalecane są przede wszystkim u chorych z objawami dyspetycznymi typu zaburzeń motoryki, ale mogą być skuteczne również w innych przypadkach. Nie są pozbawione objawów ubocznych. Metoklopramid może powodować zaburzenia pracy mózgu przejawiające się drżeniem mięśniowym, zwłaszcza u osób w starszym wieku. Natomiast cyzapryd stosowany równocześnie z niektórymi innymi lekami może być przyczyną zaburzeń rytmu serca.
• Leki obniżające wydzielanie kwasu żołądkowego. Zahamowanie wydzielania drażniącego kwasu solnego pozwala na szybkie ustąpienie dolegliwości u wielu chorych. Są polecane zwłaszcza u chorych z dyspepsją typu wrzodowego i typu refluksowego. Mogą powodować objawy niepożądane: bóle mięśniowe i bóle głowy, uczucie rozbicia, nudności i wymioty, zaburzenia wchłaniania innych leków.
• Leki o działaniu ochronnym na błonę śluzową żołądka i dwunastnicy. Do tej grupy należą prostaglandyny, sukralfat i związki bizmutu. Są raczej rzadko stosowane, głównie w razie nieskuteczności leczenia innymi lekami.
• Leki rozkurczowe (spazmolityczne). Przeciwdziałanie nadmiernym skurczom mięśni decydujących o pracy przewodu pokarmowego przynosi ulgę wielu chorym.
• Leki uspokajające i przeciwlękowe. W przypadkach, w których dolegliwości wyraźnie związane są ze stresem, depresją lub nerwicą stosowanie takich leków pomaga w zmniejszeniu nasilenia objawów dyspeptycznych. W tych sytuacjach skutecznie wykorzystywane jest również leczenie niefarmakologiczne, np. psychoterapia.

Najczęściej zalecanie przez lekarzy leki prokinetyczne i zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego działają z pewnym opóźnieniem. Ocena skuteczności ich działania powinna być podejmowana nie wcześniej niż po 2 – 3 tygodniach stosowania leku. Nie należy zrażać się, jeśli po zażyciu pierwszej tabletki dolegliwości nie ustępują.

Od niedawna wiadomo, że u większości chorych z chorobą wrzodową decydującym czynnikiem wywołującym chorobę jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Chorzy z chorobą wrzodową, u których stwierdza się Helicobacter pylori, powinni mieć wyleczoną tę infekcję. Zazwyczaj stosuje się wówczas jednocześnie dwa antybiotyki w połączeniu z blokerem pompy protonowej. Natomiast nie ma pewności, czy wyleczenie zakażenia Helicobacter pylori u chorych z dyspepsją czynnościową przynosi jakieś korzyści. Leczenie takie jest zwykle podejmowane tylko wtedy, kiedy inne sposoby zawodzą.

Przebieg leczenia

Pierwszym krokiem, który podejmuje lekarz stykając się z pacjentem z objawami dyspeptycznymi jest określenie, czy mogą one być przejawem groźnej choroby. Jeśli występują objawy niepokojące lekarza to pacjent jest kierowany niezwłocznie na badania, które wyjaśnią przyczynę dolegliwości.

W większości przypadków można jednak zastosować leczenie bez dodatkowych badań. Zawsze warto dokonać zmian trybu życia mogących mieć wpływ na objawy (p. jak unikać wystąpienia objawów). Wielu chorych odczuwa wyraźną poprawę przy zastosowaniu leków zobojętniających, zwłaszcza używanych regularnie. U chorych z dyspepsją typu wrzodowego oraz refluksowego lekarze często stosują leki zmniejszające wydzielanie kwasu solnego. U pacjentów z dyspepsją typu zaburzeń motoryki zazwyczaj rozpoczyna się leczenie od leku prokinetycznego.

Zazwyczaj lekarz umawia się z pacjentem na kolejną wizytę za około miesiąc. Po tym czasie ocenia efekty leczenia. W razie braku satysfakcjonującej poprawy może zwiększyć dawkę leku, zmienić jego rodzaj lub zastosować kilka leków równocześnie. Kolejne spotkanie odbywa się po upływie następnego miesiąca. Jeśli nadal utrzymują się dolegliwości, to pacjent powinien być skierowany na badania dodatkowe w celu wyjaśnienia podłoża objawów.

Jak unikać wystąpienia objawów?

U wielu chorych objawy dyspeptyczne ustępują lub zmniejszają się samoistnie. Stosowanie się do zaleceń dotyczących trybu życia wyraźnie pomaga wielu pacjentom, a u części pozwala na uniknięcie leczenia farmakologicznego.

Aby zapobiec wystąpieniu objawów wypróbuj skuteczność następujących zaleceń:

• Unikaj spożywania posiłków zawierających duże ilości tłuszczów. Mogą one spowodować spowolnienie opróżniania się żołądka. W takiej sytuacji rozszerza się on znacznie, co jest przyczyną bólu.
• Z tego samego względu unikaj jedzenia obfitych posiłków.
• Unikaj palenia papierosów, długiego przebywania w zadymionym pomieszczeniu oraz picia alkoholu i mocnej kawy. Czynniki te mogą być drażniące dla żołądka.
• Osoby z nadwagą i otyłe powinny dążyć do normalizacji wagi ciała.
• Unikaj stosowania kwasu acetylosalicylowego (aspiryny itp.) oraz pochodnych leków, np. naproksenu, ibuprofenu, indometacyny i diklofenaku.
• Unikaj używania leków mogących wpływać na spowolnienie pracy przełyku (w tym niektórych leków stosowanych w chorobach serca i płuc). Jeżeli jakikolwiek lek wywołuje u ciebie objawy dyspeptyczne, zgłoś ten fakt swojemu lekarzowi.
  
  dr n. med. Janusz Ciok
  gastrolog

Dyspepsja czyli niestrawność
Dyspepsja czyli niestrawność – pytania do lekarza

Piśmiennictwo:

• J. Ciok, J. Dzieniszewski - Patogeneza dyspepsji czynnościowej. Pol. Arch.Med. Wewn.1998;99:5662.
• M.C. Champion, W.C.Orr (red.) Evolving Concepts in Gastrointestinal Motility. 1996, Blackwell Science, London.